}إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ {
«Албатта бу Қуръон энг тўғри йўлга ҳидоят қилур»
Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм
РИБО КАТТА ЖИНОЯТДИР (2)
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنتُمْ مُؤْمِنِينَ -278, فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ -279, وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنتُمْ تَعْلَمُونَ -280, وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ -281,
„Эй мўминлар, Аллоҳдан қўрқинг ва агар чиндан мўмин бўлсанглар, судхўрлик сарқитларини тарк этинг, (яъни одамларга берган қарзларингиздан чиқадиган фойдани олманг). Агар (фармонимизни) бажармасангиз, у ҳолда Аллоҳ ва пайғамбари томонидан бўлган урушни билиб қўйинг! Агар тавба қилсангиз, дастмоянгиз ўзингизга – золим ҳам, мазлум ҳам бўлмайсиз. Агар (қарздор) ночор бўлса, бойигунча кутинг! Агар билсанглар (берган қарзингизни) садақа қилиб юборишингиз ўзингиз учун яхшироқдир. Ва (барчангиз) Аллоҳга қайтариладиган кундан қўрқинг! Сўнгра ҳар бир жонга қилган амали учун тўла жазо берилади ва ҳеч кимга зулм қилинмайди“. [2:278-281]
1. Биринчи оятда Аллоҳ Субҳанаҳудан мўминларга Аллоҳдан тақво қилишлари тўғрисида, яъни рибодан воз кечишлари билан ўзларини Аллоҳнинг азобидан сақлашлари тўғрисида хитоб келди.
Сўнг Аллоҳ Субҳанаҳу бу оятнинг охирида сизлар иймон келтирадиган Ислом сизларга ана шуни вожиб қилади, деяпти.
(يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ), яъни, эй мўминлар, деб мўминларга хитоб қиляпти.
(اتَّقُوا اللَّهَ ) – Аллоҳдан қўрқинг, яъни ўзингизни Аллоҳнинг азобидан сақланг!
(وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنْ الرِّبَا ) – Судхўрлик сарқитларини тарк этинг, яъни хали олмаган рибони тарк қилинг, уни олманг, фақат дастмоянгизнигина олинг. Бу оятдан тушунилишича рибо ҳаром бўлишидан олдин олган нарсаларини улардан талаб қилинмайди.
(إِنْ كُنتُمْ مُؤْمِنِينَ ) – Агар чиндан мўмин бўлсанглар, бу мухотаб (хитоб қилинаётган киши)ни қўзғатиш ва уни ùçиäан талаб қилинаётган нарсани бажаришга ундаш учун араб тилида қўлланадиган бир усулдир. Бу оятдаги хитоб мўминлар учун бошланди ва уларга ўзлари иймон келтирган Ислом рибони тарк этишни уларга вожиб қилишини эслатиш билан ниҳоясига етди. Бу худди сиз (агар эр киши бўлсанг мана шу нарсани қил), деб иззат нафсини қўзғаш учун айтилган сўзга ўхшайди. Ваҳоланки, сиз унинг эркак киши эканлигини жуда яхши биласиз. Бу билан сиз унга гўё эркак киши эканлигини эслатгандек бўласиз, шунинг учун унга эр кишилик сенга фалон-фалон ишни қилишингни вожиб қилади дейсиз.
2. Шундан кейин Роббул оламиндан – албатта сизлар икки иш ўртасидадирсиз – деган баён ва (хабар) келяпти. Бу иш эса қуйидагилардан иборат:
а. Аллоҳнинг амрини маҳкам ушлашингиз, рибодан қайтишингиз ва унга ҳеч қачон яқин йўламаслигингиз. Шунда сизларга рибосиз дастмоянгизнинг ўзигина қолади ва бу билан сизлар зулм қилмаган ҳам ва зулм кўрмаган ҳам бўласизлар. Чунки бу ҳолатда сизлар зиёдасини олиш билан сиздан қарздор кишиларга зулм қилмайсиз ва ўзингиз ҳам қарздорлар томонидан сизга дастмоянгизни қайтариб бермасликлари ёки қайтаришни орқага суриб чўзиб юришлари билан зулм кўрмайсиз.
б. Сизлар рибо олиш сабабли Аллоҳ Субҳанаҳу ва Унинг Росули (С.А.В) билан уруш ҳолатида бўлишингизни билиб оласизлар. Бу эса рибо еювчиларга жуда катта таҳдиддир ва рибо ўта жирканч жиноят эканини тушунтиришдир. Зеро, Аллоҳ ва Унинг Росулига қарши уруш қилишга кимнинг ҳам қудрати етар эди?!
Ривоят қилинишича бу оят нозил бўлгач, Сақиф қабиласи шундай деди: Аллоҳ Таоло ва Унинг Росули (С.А.В)га қарши уруш қилишга бизда ҳеч қандай куч-қудрат йўқ. Чунки ибн Абу Ҳотам Муқотилдан келтирган ривоятда айтилишича, улар бану Муғийрага берган риболарини талаб қилган эдилар. Муқотил шундай дейди: Бу оят бани Амр бин Умайр ибн Авф ас-Сақафий ва унинг биродарлари ҳақида нозил бўлди. Уларнинг бану Махзум уруғидаги бану Муғийрада оладиган риболари бор эди. Чунки улар жоҳилият даврида бану Муғийрага қарз бериб келар эдилар. Исломдан кейин Сақиф қабиласи бану Муғийрадаги ўзларининг риболарини беришни талаб қилди, бу жуда катта пул-мол эди. Шунда бану Муғийра бундай деди: Аллоҳга қасамки, биз Исломда рибо бермаймиз. Шунда уларнинг ишидан Маъоз ибн Жабал, бошқа ривоятда айтилишича Атаб ибн Усайд хабар топди – у Макка фатҳидан кейин Росулуллоҳ (С.А.В) томонидан тайин қилинган волий эди – шундан сўнг у бу тўғрида Росулуллоҳ (С.А.В)га мактуб ёзиб юборди... Шунда Аллоҳ Таоло:
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا -278,
„Эй мўминлар, Аллоҳдан қўрқингиз ва... судхўрлик сарқитларини тарк қилингиз (яъни одамларга берган қарзларингиздан чиқадиган фойдани олмангиз)“, [2:278]
оятини нозил қилди. Шундан сўнг Росулуллоҳ (С.А.В) унга бу тўғрида шундай деб мактуб юборди: «Уларга бу оятни кўрсат, агар ( бу оятдаги фармонни) қилсалар дастмоялари ўзларига бўлади ва агар бош тортсалар, у ҳолда уларга Аллоҳ ва Унинг Росули томонидан бўладиган урушни эълон қилиб билдириб қўйгин».(1)
Абу Яъло эса ибн Аббос (Р.А)дан чиқарган ривоятда бу оят нозил бўлгач Сақиф қабиласи биз аввалроқ зикр қилиб ўтган сўзни, яъни: Аллоҳ Таоло ва Унинг Росулига қарши уруш қилишга бизда ҳеч қандай куч-қудрат йўқ, деган сўзни айтганликларини зикр қилиб ўтади.
3. Аллоҳ Субҳанаҳу юқоридаги оятда рибонинг қатъий ҳаром қилинганлигини ва унинг эгаларига фақат ўзларининг дастмояларинигина олишлари жоиз эканлигини, шунда улар зулм ҳам қилмайдиган ва зулм ҳам кўрмайдиган бўлишларини баён қилгандан кейин, Аллоҳ Субҳанаҳу қарздордан дастмояни қайтариб беришни талаб қилиш натижасида келиб чиқадиган бир ҳолатни зикр қилиб ўтди. Чунки қарз олган одам ночор, қийин ҳолатда бўлиши мумкин ва қарз берувчидан қарзга олган дастмояни ҳам тўлашга қодир бўлмаслиги мумкин.
Бундай ҳолатни бу ояти карима ночор қолган қарздорга то у ўзининг аҳволини яхшилаб олгунигача ва қарзини тўлашга қодир бўлгунигача муҳлат бериб туришлик билан муолажа қилди. Шундан сўнг Аллоҳ Субҳанаҳу қарз берувчилар қарздорларга муҳлат беришдан кўра яхшироқ бўлган қўшимча қилиб ночор аҳволга тушиб қолган қарздордан дастмояни ёки унинг бир қисмини кечиб юборишлари бир яхши мандуб амал эканлигини, агар бундай амални қилсалар ўзлари ҳосил қилган яхшилик ва ажр сабабли дунё ва охиратда гўзал оқибатга эга бўлишларини кўрсатиб ўтди.
Жоҳилият даврида ночор аҳволга тушиб қолган қарздор сотиб юборилар эди, яъни қарзини тўлай олмаганлиги учун шу қарзининг тўлови сифатида қул қилиб сотиб юборилар эди. Шунинг учун ночор, оғир аҳволга тушиб қолган қарздорга ўз қарзини узиб олиш учун ишини ўнглаб, яхшилаб олгунигача муҳлат берилиши, фақат бугина эмас, балки қарз берувчиларни муҳлат беришга қўшимча равишда қарздор одамдан берган қарзининг ҳаммасини ёки ундан бир қисмини кечиб юборишлик билан ночор аҳволга тушиб қолган ана шу қарздорга садақа қилиб юборишга ундашлик Аллоҳ Субҳанаҳунинг мана шу буюк Ислом билан биз бандаларга кўрсатган буюк раҳмати бўлди. Бунинг учун бутун оламлар Роббиси бўлмиш Аллоҳга ҳамду санолар бўлсин.
-280, وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ
„Агар (қарздор) ночор бўлса, бойигунча кутинг“. [2:280]
Бу оятдаги (كَانَ ) афъоли ноқисалардан эмас, балки афъоли томма (том маънодаги феъл)дир, яъни агар ночор аҳволдаги қарздор мавжуд бўлса то у ўз аҳволини қарзини тўлай оладиган даражада ўнглаб олгунча унга муҳлат беринглар.
(عُسْرَةٍ ) яъни мол-пул йўқлиги жиҳатидан аҳволнинг ночор бўлиши демакдир. (جَيْشُ الْغُسْرَةٍ ) – ночорлик, муҳтожлик армияси – деган сўз ҳам шу жумлага киради.
(مَيْسَرَةٍ ) бу сўз (اليُسْر ) ва (اليسار ) деган сўзлар жумласидан бўлиб, молнинг мавжуд бўлишлиги деган маънони билдиради. (كَانَ )нинг томм маънода эканлигини эътиборга олиш билан муҳлат беришлик фақат рибо орқали қарзга ботиб кетган кишигагина хос эмас, яъни рибо билан қарзи кўпайиб кетган одам агар ночор аҳволга тушиб қолган бўлса қарз берувчи ундан дастмоянигина талаб қилган вақтнинг ўзигагина хос эмас, балки муҳлат беришлик барча қарздорларга, модомики улар ночор аҳволда бўлсалар, уларнинг барчасига тегишлидир. Шунинг учун қарзига рибо аралашмаган барча ночор аҳволга тушган қарздорларга то бойигунигача муҳлат берилади.
Шунинг учун агар муҳлат беришлик барча қарздорларга эмас фақат рибо моли дастмояси тўғрисида қарздор бўлган кишиларгагина хос бўлганда эди бу оят (وَإِنْ كَانَ ذا عُسْرَةٍ ) кўринишида бўлар эди, яъни (كَانَ ) феъли томм маънодаги феъл эмас, афъоли ноқислардан бўлиб қолган бўлар эди. Бу ҳолатда эса (كَانَ )нинг исми рибога берилган қарзнинг дастмосинигина қайтариб бериши талаб қилинган қарздорга қайтувчи замир (кишилик олмоши) бўлар эди. Лекин оят бундай кўринишда эмас, балки (وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ ) кўринишида келди, яъни агар ночор аҳволдаги қарздор бўлса демакдир. Бу эса ночор аҳволда деб сифатланадиган барча қарздорга тўғри келади.
Бу оят Ал-Калбий ўзининг ривоятида бу оят бану Муғийра бану Умайрга : Биз бугунлик кунда ночорлик, муҳтожлик аҳлимиз. Шунинг учун қарз тўлаш муҳлатини то биз мева пишиғига етиб олгунимизгача кечиктириб туринглар, деб айтишган пайтда улар (яъни бану Умайр) эса уларга муҳлатни кечиктиришдан бош тортган пайтда нозил бўлди деб айтганидек, гарчи то Ислом келиб рибони йўқ, бекор қилгунгача ва рибони ҳаром қилиб фақат дастмоянинг ўзинигина қайтиб олишни вожиб қилгунигача рибо билан муомала юритаётган кимсалар тўғрисида нозил бўлган бўлса ҳам, лекин сабабнинг хусусийлиги эмас, лафзнинг умумий эканлиги эътиборга олинади. Чунки (ذُو عُسْرَةٍ ) сўзи умумий лафздир. Бу оят эса шартлик оқимида келган. Шунинг учун бу оят ҳар бир ночор аҳволда қолган қарздорга, бу қарздор рибо дастмояси хусусида ночор аҳволга тушиб қолганми ёки ундан бошқа нарса тўғрисида ночорликка тушиб қолганми, ҳеч фарқсиз барча ночор аҳволдаги қарздорга тўғри келади. Бу оятнинг нозил бўлиши эса биз юқорида бу оятнинг тафсирида зикр қилиб ўтган бану Муғийра билан бану Умайр ўртасида бўлиб ўтган рибо қиссасини тўлдириш эди.
-280, فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَة
„Бойигунча кутинг!“ [2:280]
Бу оятдаги «ف » ҳарфи (وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ ) – Агар (қарздор) ночор бўлса – деган шарт (маъносидаги сўз)га жавоб бўлиб келди. (نَظِرَةٌ ) сўзи эса (إِمْهَالٌ ) (муҳлат бериш) маъносидадир ва бу сўз мубтадо (гапнинг бош бўлаги), яъни эга бўлиб унинг хабари (кесими) маҳзуф (тушириб қолдирилган)дир, яъни (فَعَلَيْكُمْ نَظِرَةٌ ) (сўзларга кутиб туриш вожибдир) демакдир.
(إِمْهَال ) (муҳлат бериш) бу ерда вожибликка кўрадир, яъни вожибдир. Чунки Аллоҳ Таолонинг ундан кейинги:
-280, وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ
„Агар билсангизлар (берган қарзингизни) садақа қилиб юборишингиз ўзингиз учун яхшироқдир“, [2:280]
деган сùçи:
-280, وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَة
„Агар (қарздор) ночор бўлса бойигунча кутинг“, [2:280]
деган биринчи амрнинг вожиб эканлигини ифодалайди. Бу эса ана шундан кейинги (تَصَدَّقُوا ) – садақа қилиб юборингиз – деган сўзининг зикр қилиниши далолати билан бўляпти. Бунга сабаб эса, чунки бир нарсага буюриш, сўнгра ана шу нарсанинг жинсидан бўлган бошқа нарсани ўз ихтиёри билан кўнгилли равишда қилишни эргаштиришлик биринчи амрнинг фарзлигини кўрсатувчи қарийна (белги, аломат) бўлади. Бу худди (бу саҳифани ёз, агар кўнглинг хоҳласа бошқаларини ҳам ёз) деган сўзингизга ўхшайди. Чунки бу нарса (бу саҳифани ёз) деган биринчи буйруқнинг мажбурий эканлигини, яъни ундан кейинги ўз ихтиёри билан кўнгилли равишда қилиш далолати билан фарз эканлигини англатади. Бу эса усулдаги қарийналар тўғрисидаги баҳсда исботлангандир. Ночор аҳволда қолган қарздорга муҳлат бериш устига садақа қилиб юбориш эса ундан қарзни ёки қарзнинг бир қисмини кечиб юборишлик демакдир.
(وَأَنْ تَصَدَّقُوا ) – садақа қилишингиз – деган сўз муҳлат беришлик деган сўзга қайтади дейилмайди. Чунки бу сўз унга атф қилингандир (боғловчи ҳарф билан боғлангандир). Бу эса садақа қилиб юборишнинг унинг устидан, яъни муҳлат бериш ва бошқа нарсанинг устидан зиёда қилиш эканлигини англатади. Бу ҳудди сизнинг: закотни адо қил ва садақа қил – деган сўзингизга ўхшайди. Чунки бу ерда талаб қилинган нарса закотни ва унинг устидан зиёда қилинган нарсани, яъни кўнгилдан чиқариб қилиш билан зиёда қилинган садақани адо қилишдир.
(إِنْ كُنتُمْ تَعْلَمُونَ ) – агар билсангизлар – бу сўз маҳзуф (тушириб қолдирилган) «агар» маъносидаги (إِنْ ) сўзининг жавобидир, яъни агар сизлар Аллоҳ Субҳанаҳунинг ночор аҳволга тушиб қолган қарздорга енгиллик берган ва ундан қарзининг бирон қисмини кечиб юборган кишилар учун тайёрлаб қўйган жуда кўп яхшилик ва жуда катта ажр-мукофотни билган бўлсангизлар, у ҳолда сизлар албатта ана шу нарсага шошасизлар демакдир. Бу эса маҳзуф (туширилган) шарт маъносидаги (إِنْ )нинг жавобидир.
Табароний Абу Амома (Р.А)дан ривоят қилишича, у шундай дейди: Росулуллоҳ (С.А.В) шундай дедилар: «Кимки ўзини Аллоҳ ҳеч бир соя бўлмаган, фақат Ўзинингина (яъни Аллоҳнинггина) сояси бўлган кунда соялантиришини хоҳласа, бас, у ночор аҳволга тушиб қолган кишига енгиллик берсин ёки ундан (қарзини) кечиб юборсин».(2)
Имом Аҳмад эса ибн Умардан ривоят қилишича, у шундай деди: Росулуллоҳ (С.А.В) дедилар: «Кимки дуоси мстажоб бўлишини ва ғам-қайғуси кетишини хоҳласа ночор аҳволда қолган кишига енгиллик берсин».(3)
Имом Аҳмад ибн Аббос (Р.А)дан чиқарган ривоятда у шундай деди: «Росулуллоҳ (С.А.В) айтдилар: «Кимки ночор аҳволда қолган кишига муҳлат берса ёки ундан (қарзини) кечиб юборса Аллоҳ уни жаҳаннам ҳидидан сақлайди».(4)
Айтиб ўтиш ўринлики, муҳлат беришлик вожиб бўладиган ночор аҳволдаги одамнинг воқелиги тўғрисида баъзи фиқҳий райлар бор. Менимча тўғрилик эҳтимоли энг кучли бўлган рай шуки, ночор аҳволда қолган одам ўзининг асосий эҳтиёжларидан, яъни зарурий миқдордаги еб-ичиш, кийим-кечак ва уй-жой каби эҳтиёжларидан зиёда бўлган ортиқча молга эга бўлмаган кишидир. Чунки (أَعْسَرَ فُلاَنٌ ) – фалончи ночор аҳволга тушди – деган сўз: фақир-муҳтож бўлди деган маънодадир. Демак ночор аҳволга тушган одам фақир бўлган кишидир. Фақир эса ўзининг асосий эҳтиёжларига кифоя қиладиган молга эга бўлган кишидир. Демак агар эҳтиёжидан ошиқча молга эга бўлса фақир бўлмайди ва шунга биноан ночор аҳволдаги одам ҳам бўлмайди. Шунга кўра модомики моли ўзининг асосий эҳтиёжларидан зиёда бўлмаса, бундай қарздорга муҳлат бериш вожиб бўлади.
Бу ерда ночор одам дейишликдан мақсад ўзининг одатдаги эҳтиёжларидан зиёда моли бўлмаган киши эмасдир. Унинг одатдаги эҳтиёжлари эса автомашина, хизматчи, турли кийим-кечаклар ва ҳар хил таом, ичимликларга эга бўлиш каби одатдаги яшашига тааллуқли бўлган эҳтиёжлардир. Булар эса унинг асосий эҳтиёжларидан. Яъни ҳаётини муҳофаза қиладиган еб-ичиш, авратини беркитадиган кийим-кечак ва бошпана бўладиган уй-жой каби эҳтиёжларидан кўпроқдир. Аммо таоми ва либоси турли хил бўлса ҳамда яшашга имкон берадиган зарурий миқдорда бўлса, бас, демак агар биз зикр қилиб ўтгандек автомашина ёки ўз уй-жойидан ташқари яна бир уй-жой ёки асосий эҳтиёжларидан ортиқча бўлган бирон хил мол каби ўзининг асосий эҳтиёжларидан кўпроқ нарсаларга эга бўлган, бундай ҳолатларда шу каби қарздорлардан муҳлат бермай қарзини беришни талаб қилиш жоиз бўлади. Шунинг учун қарз берувчи, бундай одам устидан қозига арз қилиб даъволашиш ва ана шу моллардан берган қарзини ундириб олиш ихтиёрига эгадир.
4. Бу охирги оят эса Аллоҳ Субҳанаҳу томонидан биз учун охират куни ва Аллоҳ хузурига қайтиш, у ердаги ҳисоб-китоб, адолатли жазо ва мукофот тўғрисида бир эслатмадир. Шунинг учун кимки бу дунёда яхшилик қилиб қолса яхшилик топади ва кимки ёмонлик қилган бўлса ёмонлик топади. Зеро:
-17, لاَ ظُلْمَ الْيَوْمَ
„Бу кунда (ҳеч кимга) зулм қилинмас“, [40:17]
-281, ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ
„Сўнгра ҳар бир жонга қилган амали учун тўла жазо берилади ва ҳеч кимга зулм қилинмайди“. [2:281]
(وَاتَّقُوا يَوْمًا ) – бир кундан қўрқинглар – яъни ўзингизни бу дунёда ёмонликлардан узоқ тутишингиз билан ва яхшиликларни кўп қилишингиз билан ана шу кундаги азобдан ўзингизни сақлангиз.
Эҳтимол бу оят кариманинг рибо оятларидан кейин қўйилишидаги ҳикмат рибо жиноятининг улкан эканлигини ва рибо албатта Аллоҳнинг ғазабига ва жаҳаннамга етаклаб олиб бориб қўйишини баён қилиб бериш бўлса керак. Шунинг учун кимки Аллоҳнинг ғазабидан сақланишни истаса:
-278, اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا
„Аллоҳдан қўрқингиз ва ... судхўрлик сарқитларини тарк қилингиз!“ [2:278]
фармонини бажарсин ва кимки қиёмат куни азобидан сақланишни истаса:
-281, وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ
„Ва (барчангиз) Аллоҳга қайтариладиган кундан қўрқингиз!“ [2:281]
оятидаги фармонни бажарсин. Ким шуларни истаса жирканч жиноят бўлмиш рибони тарк қилсин ва Аллоҳ Субҳанаҳу ва Унинг Росули (С.А.В)га қарши урушга кирмасин. Шундагина у ёш болаларни лаҳзада қари-кекса кишиларга айлантириб қўядиган кунда Аллоҳга ундан рози бўлган ҳолда йўлиқади, натижада чеêсиз қудратли одил подшоҳ хузурида ўз ажр-мукофотини тўлиқ қилиб олади. Бу оят Қуръон Каримдан нозил бўлган охирги оятдир.
Ибн Жарир ибн Аббосдан чиқарган ривоятда шундай деди: Қуръондаги нозил бўлган энг охирги оят:
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ َ -281,يُظْلَمُون
„Ва (барчангиз) Аллоҳга қайтариладиган кундан қўрқингиз! Сўнгра ҳар бир жонга қилган амали учун тўла жазо берилади ва ҳеч кимга зулм қилинмайди“, [2:281]
деган оятдир. Ибн Журайж эса бундай деди: Айтдиларки, Набий (С.А.В) бу оят нозил бўлгандан кейин шанбаäан бошлаб тўққиз кеча турдилар ва душанба куни вафот қилдилар.
Ибн Абу Ҳотам эса Саъид ибн Жубайрдан чиқарган ривоятда шундай деди: Бутун Қуръондан нозил бўлган энг охирги оят:
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ َ -281, يُظْلَمُون
„Ва (барчангиз) Аллоҳга қайтариладиган кундан қўрқингиз! Сўнгра ҳар бир жонга қилган амали учун тўла жазо берилади ва ҳеч кимга зулм қилинмайди“, [2:281]
оятидир. Набий (С.А.В) бу оят нозил бўлгандан кейин тўққиз кеча яшадилар, сўнгра душанба куни вафот этдилар.
Ибн Мардавиҳ эса Саъид ибн Жубайрдан у эса ибн Аббосдан чиқарган ривоятда бундай деди: Қуръондан нозил бўлган энг охирги нарса
-281, وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ
„Ва (барчангиз) Аллоҳга қайтадиган кундан қўрқингиз!...“ [2:281]
оятидир.
Қуртубий эса зикр қилиб шундай деди: Абу Солиҳ ибн Аббосдан ривоят қилиб айтадики: «Қуръондан нозил бўлган энг охирги оят:
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ ُ -281,يظْلَمُون
оятидир. Шунда Жибрил алайҳиссалом Набий (С.А.В)га шундай деди: «Эй Муҳаммад, бу оятни Бақара (сураси)нинг икки юз саксонинчи оятнинг бошланишига қўйинг».(5)
Қуртубийнинг бошқа бир ривоятда айтишича, Пайғамбаримиз алайҳиссалом: «Бу оятни рибо ояти билан қарз ояти ўртасига қўйинглар»(6), дедилар.
Бу эса Бухорийнинг ибн Аббосдан чиқарган: Росулуллоҳ (С.А.В)га нозил бўлган энг охирги оят рибо оятидир – деган ривоятга ва Аҳмад Умардан чиқарган – охирги нозил бўлган оят рибо оятидир – деган ривоятга ҳечам зид келмайди ҳамда ибн Можжа ва ибн Мардавиҳ Умардан ривоят қилиб айтган: Нузул (нозил бўлиш) жиҳатидан Қуръоннинг энг охирги ояти рибо оятидир – деган сўзларга ҳеч зид келмайди. Зеро бу ривоятларни жамлаш шундай бўладики: албатта рибо оятлари нозил бўлди, шундан сўнг энг охирги оят нозил бўлди. Бу охирги оят эса (وَاتَّقُوا يَوْمًا ) - ...кундан қўрқинглар – ояти эди. Шунинг учун бу ривоятлар ўртасида ҳеч бир зиддият йўқ. Демак бу ҳадисларни ушбу тарзда тушуниш лозим: нозил бўлган энг охирги оят (وَاتَّقُوا يَوْمًا ) оятидир, охирги нозил бўлган оятлар жумласига эса рибо ояти ҳам киради. Бу эса Имом Аҳмад ва ибн Можжа ҳамда ибн Мардавиҳ ривоятида очиқ зикр қилинган.
Аммо Бухорийда: охирги нозил бўлган оят рибо оятидир – деган лафз билан келган нарса эса рибо ояти охири нозил бўлган оятлар жумласидандир деган бошқа ривоятларга нисбат берилади. Шундай қилиб рибо оятлари нозил бўлди, сўнгра ундан кейин (وَاتَّقُوا يَوْمًا ) ояти нозил бўлди, деб тушунилади. Натижада охири нозил бўлган оятлар рибо ояти ва (وَاتَّقُوا يَوْمًا ) оятидир, деган сўз тўғри бўлади.
Юқоридаги нарсаларнинг хулосаси шуки энг охири нозил бўлган оят (وَاتَّقُوا يَوْمًا ) оятидир ва бу оят Росулуллоҳ (С.А.В)нинг амри билан Қуръон Каримдаги ўзининг ўрнига, рибо оятидан кейин ва Қуръон Каримнинг 280 оятининг бошланишига қўйилди.